القاسم بن تيميه ( م 652 ) . و از آثار اوست : المحرّر ، الاحكام الكبرى و المنتقى من احاديث الاحكام . « 1 » ويژگىهاى دورهء سوم : مهمترين ويژگيهاى اين دوره امور ذيل است : 1 . بسته شدن باب اجتهاد . 2 . تلاش در مسير فهم مذاهب فقهى و برترى هر يك بر ديگرى ، همراه با پاره‌اى از تعصّبات مذهبى . 3 . تدوين مذاهب اربعه ، به صورت‌هاى مختلف . 4 . تكميل و تدوين علم اصول به گونه‌هاى متفاوت . 5 . گسترش مناظرات مذهبى ميان بزرگان مذاهب . دورهء چهارم : عصر ركود فقهى اين دوره ، از اواسط قرن هفتم آغاز و تا اواخر قرن سيزدهم ادامه داشت و در واقع ادامهء دوره قبل است . پس از آنكه از قرن چهارم ، مذاهب فقهى - هر چند در محدودهء مذاهب اربعه - حركتى فعّال داشتند ، از اواسط قرن هفتم ، چرخ حركت آنها به كندى گراييد و رو به ضعف نهاد . علت اين مسأله ، تحوّلاتى بود كه در كشورهاى اسلامى پديدار شد ، و عمدهء آن ضعف دستگاه خلافت اسلامى بود . خلافت اسلامى به دولتهاى كوچك و حكومت‌هاى منطقه‌اى تبديل شد . هجمه‌هايى از سوى دشمنان اسلام ؛ مسيحيان و دوگانه‌پرستان ، براى در هم شكستن كيان اسلام آغاز شد ، اين يورش در اواخر خلافت عبّاسيان آغاز شد . از يك سو ، جنگهاى صليبى ( كه از قرن پنجم قمرى آغاز و به مدّت دو قرن ادامه يافت ) ، « 2 » سخت مسلمانان را درگير خويش ساخت و شعله‌هاى آتش جنگ ، همه را فراگرفت و از سوى ديگر ، در همان زمان كه پيكر كشور اسلامى ، مجروح جنگهاى صليبى بود ، حملهء گستردهء ديگرى از ناحيه شرق توسّط قوم مغول به بلاد اسلامى آغاز شد . هجومى كه همه بلاد اسلامى را ويران ساخت و تا بغداد پايتخت خلافت اسلامى پيش رفت و آن را نيز تحت تصرّف خود درآورد . دانشمندان زيادى كشته شدند و كتابخانه‌هاى فراوانى به آتش كشيده شد . كشورهاى اسلامى از يك سو ، تحت سيطرهء مغول از جانب شرق و از سوى ديگر تحت سيطرهء صليبيّون از جانب غرب قرار گرفتند . « 3 » طبيعى بود كه اين هرج و مرج ، در همه شئون بلاد اسلامى و از جمله فقه اثر بگذارد . حركت‌هاى فقهى ، رو به خمودى گذاشت و تفكّر بستهء تقليد ،

--> ( 1 ) . براى آگاهى بيشتر ، ر . ك : تاريخ التشريع الاسلامى ، نوشتهء محمّد خضرى بك ، ص 212 به بعد . ( 2 ) . ر . ك : دائرة المعارف القرن العشرين ، ج 5 ، ص 535 - 531 ؛ فرهنگ معين ، واژهء صليبى . ( 3 ) . ر . ك : كامل ابن اثير ، ج 12 .